گەندەڵی ناسین و بەرەنگاربونەوە

پارێزەر: دانا دارا حسین

پاڵنەرەکانی ھەڵبژاردنی ئەم بابەتە :
١- گەندەڵی بوەتە دیاردەیەکی جیھانی ترسناک و ژمارەی پێوانەیی شکاندوە ,و توشی حکومەت و دامەزراوەکان بوە و لەباتی حکومەتی خزمەتگوزار (حکومە اللێوێ ) دروست بوە ,کە عیباد و بیلادی خستۆتە گێژاوەوە ( نوکتەکانی کەندەڵی + دیدی نوسەرە یابانیە کە دەڵێت : العرب متدینون جدا لکن فاسدون جدا ) .
٢- داخوازیەکانی چاکسازی وامان لێدەکات بەچاکی ھەوڵی ناسینی ئەم چەمکە بدەین .
( ئاماژە بە دواھەمین ڕاپرسی ڕێکخراوی ئین دی ئای لە کوردستان و عێراق ئەنجامی داوە کە داخوازی دەنگدەرانی ئێمە بەرەنگاربونەوەی گەندەڵیە پاشان خزمەتگوزاری و چارەسەری بێکاریە ) .
٣- وەزیفەی ئێمە ئەوەیە وەک ئۆپۆزیسێۆن ئەوەیە کە ( ئەنتی گەندەڵی بین ) .
٤- زیان و ئاسەوارەکانی گەندەڵی زۆر مەترسی دارن :
– قدرت الڕمم المتحدە حجم الڕموال العامە التی تتعرچ للنھب والاختلاس بسبب فساد الڕنڤمە السیاسیە فی العالم بحوالی ١.٦ ترلیون دولار سنویاً.
الفجوە الغژائیە فی العالم العربی بلغت ١٥ ملیار دولار سنویاً.
وڕن حجم البگالە یتراوح بین ٥٠ و٦٠ملیون نسمە وڕن نسبە ٦٠% من تعداد ھژە البگالە ھم من الشباب، الڕمر الژی یمپل قنبلە خگیرە لڕنھا تتزاید بنسبە ٣% کل عام.
لە عێراق ٤٠% ی دانیشتوان لەژێر ھێڵی ھەژاریەوە دەناڵێنن .

 لێکۆڵینەوە لە بابەتی گەندەڵی وەک نەتەوە یەکگرتوەکان ڕایگەیاندووە بەم چوار ھەنگاوە دەبێت :
( پێناسە کردنی , ھۆکارەکانی , نیشانەکانی , بەرەنگاربونەوە و چارەسەرکردنی )
پێناسەی چەمکی گەندەڵی :
خراپ بەکارھێنانی پۆستێکی گشتی یە بۆ بەرژەوەندییەکی تایبەتی .( موسوعە العلوم الاجتماعیە )
رۆیە اسلامیە لمفھوم الفساد
فی اللغە العربیە : الفساد چد الێلاح و کما یقول الراغب الاێفھانی
ان الفساد خروج الشیئ عن الاعتدال
وورد المێگلحان (الفساد والإێلاح) فی القرآن الکریم فی عشرات المواچع من اڵایات القرآنیە؛ إژ ورد الفعل فسد ومشتقاتە الفعلیە والاسمیە فی ٤٤ موچعا، وورد الفعل ێلح بمشتقاتە الفعلیە والاسمیە ڕیچا فی ١٨٢ موچعا. وھناک من اڵایات التی تشیر إلی سنن اللە فی خلقە، بمعنی ڕنھا قوانین اجتماعیە حتمیە الحدوپ فإژا “ڤھر الفساد فی البر والبحر بما کسبت ڕیدی الناس…” (الروم: ٤١) ڕی استشری، فإن عاقبە ژلک وخیمە بسقوگ المجتمع وانھیار ڕرکانە واستھواء المستعمر للتسلگ علیە ْ{إن الملوک إژا دخلوا قریە ڕفسدوھا وجعلوا ڕعزە ڕھلھا ڕژلە..} (النمل: ٣٤)؛ کژلک الإشارە إلی ڕن الێلاح والإێلاح یدرڕ الچرر والھلاک عن الڕمە “وما کان ربک لیھلک القری بڤلم وڕھلھا مێلحون” (ھود: ١١٧)، ویجلب الخیر والرخاء إلیھا{ولو ڕن ڕھل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیھم برکات من السماء والڕرچ} (الڕعراف: ٩٦).
ومن معانی الفساد فی القران :
المعێیە , (واژا قیل لھم لاتفسدوا فی الارچ …..)
الخراب ( ان الملوک اژا دخلول قریە افسدوھا ….) ومعانی اخری کپیرە .
جۆرەکانی گەندەڵی :
گەندەڵی بچوک (فەرمانبەر ئەنجامی دەدات )
گەندەڵی گەورە ( بەرپرسان ئەنجامی دەدەن وەک بۆندەکانی نەوت و تەندەرین)
گەندەڵی سیاسی : خراپ بەکارھێنانی دەسەڵاتی گشتی ی(حکومەت) ە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتدارەوە بۆ بەرژەوەندی نادروست .
گەندەڵی دارایی : پێک دێت لە ژمارەیەک لادانی (انحراف ) دارایی و سەرپێچی ڕێسا و یاسا ماڵیەکان , کە کاری دارایی و کارگێڕی لەو دەو ڵەت و دامەزراوانەدا ڕێک دەخات .
گەندەڵی کارگێڕی : ئەو سەرپێچیانەیە کە لە فەرمانبەرێکەوە دەردەچێت لە کاتی ئەنجامدانی ئەرکە وەزیفیە فەڕمیەکانی خۆی ……
گەندەڵی ڕەوشتی ( ڕەفتار ) : ……..
/*/*/ شێوە باوەکانی گەندەڵی :
– بەرتیل خۆری
– ئیختیلاسی ماڵ و موڵکی دەوڵەت
– دانەنانی کەسی شیاو لە شوێنی شیاو (محسوبیەت )
– کڕینی دەنگی دەنگدەران .
– ناچارکردنی فەرمانبەران بە کردن یان نەکردنی کارێک کە نایاسایی بێت
– بێلایەن نەبونی حکومەت

 ھۆکارەکانی دروست بونی گەندەڵی :

• ھۆکارە سیاسیەکان :
– جیانەکردنەوەی دەسەڵاتەکان
– نەبونی دیموکراسی ڕاستەقینە
– نەبەنی سەروەری یاسا و سەربەخۆ نەبونی دەسەڵاتی دادوەری
– لاوازی دەزگاکانی چاودێری
– نا ئارامی بارودۆخی سیاسی
– نەمانی ھیوا بە گۆڕانکاری و نەبونی نیەتی چاکسازی
– نەبونی ئۆپۆزیسێۆنی بەھێز
• ھۆکارە ئابوریەکان :
– ھەژاری و خراپی باری ئابوری
– بێکاری
– کەمی موچە
– لاوازی شەفافیەت
• ھۆکارە کۆمەڵایەتیەکان :
– لاوازی ئیمان و تەقوا
– داڕمانی بەھا ڕەوشتیەکانی وەزیفە لای فەرمانبەران
– بەدیاردە بونی گەندەڵی
– بێ باکی و ھەست بە بەرپرسیاریەتی نەکردن
• ھۆکاری دەرەکی :
– دەست تێوەڕدانی حزبی
– واستە کاری
– نەبونی یاسای توندی سزادان
• ھۆکاری ئیداری :
– ناتوانایی ئەوانەی بڕیاردەرن
تێبینی ( پێوەرەکانی بەرپرسی سەرکەوتوو بریتین لە : بڕوانامە +ئەزمونی کردەیی+ لێھاتویی و زیرەکی ( زیرەکیش بەم پێوەرانە دەپێورێت : زمان +کۆمپیوتر +ابداع کردن +پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان ) + ڕەزامەندی ئەوانەی کاریان لەگەڵ دەکەیت ) .
– ڕۆتینی زۆر لەیاسا و ڕێنماییەکاندا .
– کۆنی پەیکەری ئیداری فەرمانگەکان .
– کادرە ناوەندییەکان کە بڕیار جێبەجێ دەکەن , ئەوانیش بەشێکی سەرەکی لە گەندەڵی دروست دەکەن .

• ئاسەوار و زیانەکانی گەندەڵی :
– دابڕانی خەڵک و دەسەڵات
– دروست بونی پشێوی سیاسی وەک (انقلاب و توندوتیژی )
– دواکەوتەیی (تخلف) دروست دەبێت (نمونەی وەک عێراق)
– کەم بونەوەی نمونەی ژیانی سەرکەوتوانە ,وەی بڵاوبونەوەی خەفەت و یاس و بێزاری
– تەسک بونەوەی ئازادییە مەدەنییەکان
– روئیای ئایندە بینین نامێنێت .
– بێ متمانەیی بە دەسەڵات و نەمانی انتما.
– عەدالەتی کۆمەڵایەتی و گەشەپێدان و بەھا ئەخلاقیەکان نامێنێت و ڕێژەی تاوان زیاد دەکات .
– گەشەپێدانی ئابوری و ناردن و ھاوردە دەوەستێت وسامانی نەتەوایەتی بەفیڕۆ دەدرێت.
– کۆچی عەقڵەکان دروست دەبێت بۆ دەرەوەی نیشتمان
– بەرھەم ھێنانی دیکتاتۆر و سیستمی استبدادی
– احتکار دروست دەبێت ( نمونەی وەک کۆمپانیا و بانکی وەھمی )
– ھەژاری و دەوڵەمەنی ناشەرعی دروست دەبێت .
– کەم بونەوەی بەشداری سیاسی و بەفیڕۆدانی تواناکان و بەشێوەیەک بەختەوەری زۆرینە دەبێت بەقوربانی ژیانی کەمینە
– لێکترازانی بەھا کۆمەڵایەتیەکان
– پێشێلکاری لە مافەکانی مرۆڤ و نایەکسانی لە ھەلی کاردا بۆ ھەموان
– وەستانی سەرمایەگوزاری بیانی لە وڵاتدا
– لەکەداربونی ناو و ناوبانگی سیستمی سیاسی لە ناوە و دەرەوە
– لاوازبونی میدیای ئازاد و گرانی گەیشتن بە سەرچاوەی زانیاریەکان
– دروست بونی نیفاقی سیاسی و تاکی نابەرپرس و اھمال دروست دەبێت
– پەرەسەندنی گەندەڵی دواجار لە دیاردە و عەیبە وە دەبێتە کەلتور
• چۆنیەتی چارەسەر و بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی :
بەو پێیەی گەندەڵی وەک پەتایەک لەم سێ سێکتەرە دەدات کە بریتین لە : سیاسی و ئابوری و ئیداری
بۆیە پێویستە ێحنی چاکسازیەکان ڕوو لەم سێ لایەنە بکات بەم شێوەیە :
– گەشەپێدانی وازعی ئاینی ( گەندەڵی سزای دونیایی و دواڕۆژی لەسەرە ) .
– چەسپاندنی بنەماکانی حکومەتی چاک ( الحکم الێالح ) بە شەفافیەت , بەھێزکردنی میدیای ئازاد , پێک ھێنانی کۆمیسیۆنی نەزاھە , خۆ تازەکردنەوەی حکومەت , تەکنەلوجیا (الحکومە الالکترونیە ).
– یاسا سەروەری و دەرکردنی یاسایەکی توندی دژە گەندەڵی و یاسای (من این لک ھژا ) و دادوەر و داواکاری بەھێز
– دروست کردنی دەزگای نەزاھە
– زانکۆکان توێژینەوە بکەن ڕێکخراوەکان و میدیا و ڕۆشنبیران و مامۆستایانی ئاینی ڕۆڵ ببینن
– ئیرادە یەکی سیاسی بەھێز بۆ بەرەنگاربونەوەی وە شەفافیەت و مسائلە و بەھێزکردنی ڕۆڵی ڕەقابی پەرلەمان
– کەڵک وەرگرتن لە ئەزمونی وڵاتانی پێشکەوتوو لەم بوارەدا
– چاودێری وردی حسابی بانکی و زیممەی مالی ھەرکەس و بەرپرسێک
– حکومەت بەرنامەیەکی ڕیفۆرمی اداری ڕابگەیەنێت کە : (بەرزکدنەوە و گەشەپێدانی توانای فەرمانبەران + حل کردنی دام و دەزگای ناپێویست + پلەی اخلاقی بۆ فەرمانبەر ئەژمار بکرێت +ئەنجومەنی ڕاژە +مەشق و سستمی نوی ) .
– بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی لە یاساکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان دا
– لە عێراقدا ئەم یاسایانە دانراون :
– قانون الكسب دون سبب سنة 1958
– قانون العقوبات العراقي رقم 111 لسنة 1959
– قانون غسيل الاموال 2004
– قانون مفوضية النزاهة العراقية
– لة هةريَم :
– ياساى دەستەى دەسپاكی هەرێمى كوردستان

موقع الدول على خريطة الفساد
سالَى 2005 رِاثؤرِتى شفافيةى دولى بةم شيَوةية بوة : رِيَذةى ولاَتان لة طةندةلَى دا :
العراق 129%
السودان 127%
الولايات المتحدة 21%
السويد 06%
فنلندا 01%
أصدرت منظمة الشفافية الدولية مؤشرها لمدركات الفساد للعام 2010 ، وشمل هذا المؤشر (178) دولة ، جاء ترتيب العراق بالتسلسل ( 175)
لقد أنشأت هيئة الشفافية الدولية مؤشرًا دوليًّا لقياس الفساد -تعده كل 5سنوات- وهو يغطي أكثر من 54 دولة في العالم، وتنحصر قيمة هذا المؤشر بين صفر و10 درجات؛ بمعنى أن الدولة إذا حصلت على تقدير 10 درجات فهذا يعني أن هذه الدولة نظيفة تمامًا من عمليات الفساد، أما الدولة التي تحصل على تقدير صفر فهذا يعني أن جميع الأعمال والصفقات في هذه الدولة خاضعة للفساد والرشوة، وحتى الآن لم تحصل دولة في العالم على تقدير 10 أو تقدير صفر، ولكن هناك دول اقتربت منهما؛ فعلى المستوى العالمي.. تعتبر نيوزيلندة أفضل دولة في العالم من حيث هذا المؤشر، بينما تأتي نيجيريا في المؤخرة وبينهما الدانمارك وبريطانيا وإسرائيل وأمريكا واليابان وفرنسا وتركيا والهند.
أما على مستوى الدول العربية.. فإن هذا المؤشر يوضِّح أن الفساد الإداري لا يزال يمثل مشكلة كبيرة في غالبية الدول العربية، وأن الوضع لم يتحسن في كثير منها منذ عام 1985، بل على العكس قد حدث تراجع في بعض الدول العربية.

منظمات الشفافية
لقد قامت منظمة الشفافية الدولية TI) – Transparency International) بالإعلان عن مؤشر مدركات الفساد (CorruptionPerceptions Index – CPI) للمنظمة للعام 2003 ويدل مؤشر الفساد في 133 بلدا من البلاد النامية -ومنها الدول العربية- أن 9 من أصل كل 10 دول نامية بحاجة ماسة لدعم عملي لكبح الفساد، وحسب المؤشر الجديد الذي يصنف 133 دولة حسب المستوى المقدر لقبول الرشاوى لدى السياسيين وموظفي القطاع العام فيها.. إنه مؤشر مركب اعتمد على 17 عملية استقصاء أجرتها 13 مؤسسة مستقلة شملت رجال أعمال ومحللي مخاطر من تلك الدول ويركز المؤشر على الفساد في القطاع العام، إذ يعرف بأنه سوء استعمال الوظيفة في القطاع العام من أجل تحقيق مكاسب شخصية.
لقد قامت منظمة الشفافية الدولية المشار إليها بإعداد تقرير علمي عن مدى استشراء الفساد في الدول 133 موضوع الدراسة الميدانية. وتم تحديد مستوى الشفافية الأعلى أي النقاء من الفساد بعشر درجات؛ بمعنى أن دولة كفنلندا حصلت بالفعل على 9.7 من 10 درجات وبذلك هي أقرب إلى الشفافية والنقاء والبعد عن الفساد. أما دولة بنجلاديش فقد حصلت على 1.3 درجة، ومن ثَم فهي بعيدة كل البعد عن الشفافية والأقرب إلى بؤر وانتشار الفساد. وقد بينت هذه الدراسة أن 7 من كل 10 بلدان تحصل على أقل من 5 نقاط على 10 نقاط، بينما تحصل 5 من 10 بلدان نامية على أقل من 3 نقاط على 10.
وإذا بحثنا عن موقع البلدان العربية من الشفافية والنقاء بالبعد عن بؤر وانتشار الفساد كما ورد في التقرير فإن 5 دول فقط من 17 دولة عربية كانت متوسطة في درجة الشفافية (عمان 6.6، البحرين 6.1، قطر 5.6، الكويت 5.3، الإمارات 5.2) من 10 درجات، أما الـ12 دولة عربية الأخرى فكانت أقل من 5 درجات وهي على التوالي تنازليا ( تونس 4.9 ـ الأردن 4.6 ـ السعودية 4.5 ـ سوريا 3.4 ـ مصر 3.3 ـ المغرب 3.3 ـ لبنان 3.0 ـ فلسطين 3.0 ـ الجزائر 2.6 ـ اليمن 2.6 ـ السودان 2.3 ـ العراق 2.2…) من 10 درجات. منها 9 دول يتراوح مستواها المتدني بين (2 – 3) من 10 درجات، مما يضيف إلى جبين أمتنا العربية خجلا فوق خجل، بما يؤشر إلى مزيد من احتمالية الارتباط الإيجابي للعلاقة بين النظم التسلطية وانتشار الفساد السياسي والاقتصادي والاجتماعي.

رەنگە تۆ ئارەزووی ئەمانشە بکەیت پۆستی زیاتری نوسەر

وەڵامدانەوە دابنێ

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە.