كەرتی وزەی كوردستان تووشی نەخۆشیی هۆڵەندی بووە

نەخۆشیی هۆڵەندی چییە؟

سیپان شێروانی 

نەوت بووەتە خێر و بێر بۆ هەرێمی كوردستان و داهاتێكی زۆرمان بۆ دابین دەكات كە ئەستەمە لە هیچ سێكتەرێكی دیكە دەستمان بكەوێ‌، بەڵام كەرتی نەوت سەرەڕای پێشكەوتنی، چەند زیانێكیشی بە ئابووری هەرێمی كوردستان و عێراق گەیاندووە كە دەكرێت دیارترینیان نەخۆشیی هۆڵەندی (Dutch disease) بێت.

نەخۆشیی هۆڵەندی چییە؟

ئەم دەستەواژەیە بۆ یەكەمجار لەلایەن گۆڤاری ئیكۆنۆمیست بەكارهێنرا بۆ ئەو دیاردە ئابوورییەی كە لە ساڵی 1977 لە هۆڵەندا سەری هەڵدا. ئەویش دوای دۆزینەوەی كێڵگەیەكی گەورەی گازی سروشتی لە ناوچەی گرۆنینگن لە ساڵی 1959 كە بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەی گازی سروشتی لە هۆڵەندا و بڕێكی زۆری دراوی بیانی هێنایە ناوەوەی وڵات، بەڵام دواتر بە خراپ بەسەر ئابووریی هۆڵەندادا شكایەوە و بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی دراوی نێوخۆیی و لەدەستدانی توانای ركابەری لەگەڵ بەرهەم و كاڵای بیانی.

بە كورتی دەتوانین نەخۆشیی هۆڵەندی بەوە پێناسە بكەین كە دیاردەیەكە لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی بەرچاوی هاتنە ناوەوەی داهات بەهۆی كەرتێكی دیاریكراو دروست دەبێ‌.

هەرێمی كوردستان و عێراق كە بە ناوچەی نەوتی ناسراون و زۆرترین داهاتیان لە نەوتەوە دەستدەكەوێ‌، بەدەرنین لەم نەخۆشییە. لە دوای ساڵی 2003 وە ئاستی هەناردەی نەوتی ئێراق بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەتەوە و ئێستا گەیشتووەتە 3.8 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا. هەرێمی كوردستانیش رۆژانە نزیكەی 400 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات. نەوت 89%ی داهاتی عێراق پێكدێنێ‌. نزیكەی 98%ی داهاتی هەناردەی عێراق هەر لە نەوتەوەیە.

بەو پێیەی نەوت لە كەرتەكانی دیكە زووتر دەگاتە بەرهەم و داهات، ئەویش بە گرێبەستكردن لەگەڵ چەند كۆمپانیایەكی تایبەت بە گەڕان و پشكنین و دەرهێنان و فرۆشتن، كەمتر ئاوڕ لە كەرتەكانی دیكە دەدرێتەوە. یان ئەگەر لە گۆشەیەكی دیكەوە سەیری بكەین، رەنگە نەخۆشیی هۆڵەندی هۆكار بێت لەوەی رۆڵی كەرتەكانی دیكەی وەك پیشەسازی، كشتوكاڵ و گەشتیاری كەم ببێتەوە.

لە ساڵی 2003 بەدواوە، بەهۆی لابردنی گەمارۆكانی سەر عێراق، هەروەها زۆربوونی بەرهەمی نەوت و  بەرزبوونەوەی نرخەكەی، ساڵانە دۆلارێكی زۆر كە بە دراوی قورس (hard currency) ناوی دەبردرێ، دەڕژایە عێراق و هەرێمی كوردستان، بەمەش نیشانەكانی نەخۆشیی هۆڵەندی بە جوانی دەركەوتوون و كاریگەرییە نەرێنییەكانی لەسەر ئابووری هەرێمی كوردستان داناوە.

حاشا لەوە ناكرێت كە داهاتی نەوت، هۆكاری سەرەكی گەشەی ژێرخانی ئابووری و پێشكەوتنی پێداویستی و هۆكارەكانی ژیان بووە لە عێراق، بەڵام ئەم داهاتە زەبەلاحە لە چەند ڕوویەكەوە كاریگەری نەرێنی بەسەر كەرتەكانی دیكەوە هەبووە كە لاوازی كردوون یان وێرانی كردوون، دەتوانین ئەمانەی خوارەوە وەك دیاریترین كاریگەرییە نەرێنییەكانی نەخۆشیی هۆڵەندی دابنێین.

– دابەزینی هەناردە

هەروەك باسمان كرد، زۆربوونی خستنەڕووی دراوی بیانی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بەهای دراوی لۆكاڵی، بەمەش نرخی بەرهەمە خۆماڵییەكان چ كشتوكاڵی بن یان پیشەسازی، بە بەراورد بە شمەكی وڵاتانی ركابەر دەچێتە سەر و توانای ركابەری لەدەست دەدات بەرامبەر كاڵای بیانی و ئاستی هەناردە كەم دەبێت، ئەمەش بە داكشانی كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵی تەواو دەبێت.

– زیادبوونی هاوردە

نەخۆشیی هۆڵەندی دەبێتە هۆی زیادبوونی توانای كڕین (purchase power)ی دراوی ناوخۆیی لە بازاڕە جیهانییەكاندا، بەمەش رێژەی هاوردە زیاد دەكات، چونكە كاڵای لۆكاڵی بە تێچوویەكی بەرزتر بەرهەم دێ و ناتوانن ركابەری كاڵای هاوردەكراو بكەن. واتە ساغكردنەوەی كاڵای هاوردەكراو لە كاڵای خۆماڵی ئاسانتر دەبێ‌. وەك ئەوەی ئێستا دەبینین زۆربەی بەرهەمی كشتوكاڵی نێوخۆیی مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە، بەهۆی ئەوەی ناتوانن ڕكابەری سەوزە و میوەی هاوردەكراو بكەن كە لەڕووی نرخەوە زۆر هەرزانترن.

– كەمبوونەوەی وەبەرهێنانی گەورەی بیانی

بەهۆی بەرزبوونەوەی بەهای دراوی نێوخۆیی كە لە ئەنجامی نەخۆشیی هۆڵەندییەوە دروست بووە، هاتنی پرۆژەكانی وەبەرهێنان كە پێویستیان بە قەبارەی گەورەی سەرمایە هەیە، روو لە كەمبوونەوە دەكەن، چونكە وەبەرهێنەرانی پڕۆژە گەورەكان هەوڵدەدەن وەبەرهێنان لەو وڵاتانە بكەن كە ئاستی گشتیی نرخیان تێدا نزمە، بەرزیی ئاستی گشتیی نرخ وادەكات بەهای كاڵا بەرهەمهاتووەكان بەرز ببێت و هەناردەیان كەم دەبێت، هەرێمی كوردستانیش بەراورد بە وڵاتانی دراوسێی ئاستی گشتیی نرخ و بەهای دراوی بەرزە، ئەمەش رێگر بووە لە گەشەسەندنی پڕۆژەی وەبەرهێنانی گەورە.

– نەهاتنی گەشتیار

یەكێكی دیكە لەو كەرتانەی لە هەرێمی كوردستان بەهۆی نەخۆشیی هۆڵەندییەوە لە نێو جێگەدا دەكەوێ‌، كەرتی گەشتیارییە، چونكە هاتنە ناوەوەی زۆری دراوی بیانی (دۆلار) بەهۆی هەناردەی نەوتەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی كە ئەم دراوە بەهای خۆی لەدەست بدات بەرامبەر بەو بەهایەی هەیە لە وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكە، بەمەش تێچووی گەشتێك بۆ هەرێمی كوردستان زۆر لەسەر گەشتیاری بیانی دەكەوێ‌، بۆیەش وێڕای ئەو گەشە بەرچاوەی لە شوێنە گەشتیارییەكان هەیە لە هەرێمی كوردستان، هاتنی گەشتیاری وڵاتانی دراوسێ زۆر كەمە، ئەو ژمارە زۆرەی گەشتیاران كە گوایە بۆ هەرێمی كوردستان هاتوون، بەشی زۆریان گەشتیاری ناوچەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقن. تەنانەت هەندێك لە گەشتیارانی عێراق كاتێك حیساب دەكەن تێچووی گەشتێكیان بۆ ئێران، توركیا یان لوبنان كەمترە لە تێچووی گەشتێكیان بۆ كوردستان، دەچنە دەرەوە.

– زیادبوونی رێژەی بێكاری

ئەو زیانانەی كە گوتمان بەر هەریەكە لە كەرتی وەبەرهێنان، بازرگانی (هاوردە و هەناردە)، گەشتیاری كەوتوون، لە كۆتاییدا دەبنە هۆی زیادبوونی رێژەی بێكاری، لەلایەك هێزیكی زۆری كار لە دەرەوەی پڕۆسەی  بەرهەمهێنان دەبن، لەلایەكی دیكەش گوشار لەسەر حكومەت زیاد دەكەن بۆ دامەزراندنیان لە كەرتی گشتی. كاتێكیش حكومەت ناتوانێ‌ وەڵامدەرەوەی داخوازییەكان بێ‌، شەقامەكان پڕ دەبن لە پشێوی.

سیپان شێروانی  مامۆستای زانكۆ – رووداو

رەنگە تۆ ئارەزووی ئەمانشە بکەیت پۆستی زیاتری نوسەر

وەڵامدانەوە دابنێ

ئیمەیڵەکەت بڵاوناکرێتەوە.